Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου 2009

Παράδειγμα στη διατήρηση της στροφορμής



(Από τη Φυσική κατεύθυνσης της Γ Λυκείου - ΟΕΔΒ - με συγγραφική ομάδα τους Ιωάννη Βλάχο, Ιωάννη Γραμματικάκη, Βασίλη Καραπαναγιώτη, Παναγιώτη Κόκκοτα, Περικλή Περιστερόπουλο, Γιώργο Τιμοθέου ένα παράδειγμα στη διατήρηση της στροφορμής)

Ένας αστροναύτης βρίσκεται σε συνθήκες έλλειψης βαρύτητας, μέσα σ΄ ένα διαστημικό σταθμό που περιστρέφεται γύρω από τη Γη.
Αρχικά ο αστροναύτης έχει τη στάση που φαίνεται στην εικόνα (α) και περιστρέφεται γύρω από το κέντρο μάζας του, ως προς το οποίο έχει ροπή αδράνειας Ι1 =18 kgrm2.
Η περιστροφή γίνεται με συχνότητα f1 = 0,2 Hz, όπως δείχνουν τα βέλη.
1) Ο αστροναύτης συσπειρώνει το σώμα του όπως στην εικόνα (β) με αποτέλεσμα να αποκτήσει ροπή αδράνειας Ι2 =6 kgm2. Με ποια συχνότητα περιστρέφεται τώρα ο αστροναύτης;
2) Με τον αστροναύτη στη στάση αυτή, αυξήθηκε ή ελαττώθηκε η κινητική του ενέργεια λόγω περιστροφής; Πως εξηγείτε την απάντησή σας;
3) Υποθέστε πως ο αστροναύτης αιωρείται μέσα στο σταθμό, όπως φαίνεται στην εικόνα (γ). Μπορείτε να υποδείξετε, με ποιο τρόπο ο αστροναύτης θα μπορέσει να περιστρέψει το σώμα του γύρω από εγκάρσιο άξονα;

Απάντηση
1) Αφού δεν υπάρχουν εξωτερικές ροπές, η στροφορμή του αστροναύτη διατηρείται. Δηλαδή Ι1 ω1 = Ι2 ω2. (f2 = 0,6 Hz)

2) Αύξηση της κινητικής ενέργειας κατά 43,2 joule, που οφείλεται στην ενέργεια που δαπάνησε ο αστροναύτης για να συσπειρώσει το σώμα του.

3) Για να περιστρέψει το σώμα του γύρω από εγκάρσιο άξονα, δηλαδή να φέρει το κεφάλι κάτω και τα πόδια πάνω, πρέπει να περιστρέψει τα χέρια του σε κύκλους παράλληλους με το σώμα του, όπως φαίνεται στην εικόνα (γ).
Το υπόλοιπο σώμα του πρέπει να αποκτήσει στροφορμή αντίθετη από αυτή που αποκτούν τα χέρια του, ώστε η ολική στροφορμή να μείνει σταθερή και ίση με μηδέν.

Δευτέρα 9 Φεβρουαρίου 2009

Η γάτα που πέφτει στα μαλακά, σαν γάτα που είναι.


Αν κρατήσουμε μια γάτα ανάποδα (με την πλάτη προς τα κάτω και τα πόδια προς τα πάνω) και την αφήσουμε να πέσει, θα κατορθώσει να περιστραφεί και να προσγειωθεί με τα πόδια της, ακόμη και αν δεν έχει καθόλου αρχική στροφορμή.
Η αναστροφή με μηδενική στροφορμή μπορεί να πραγματοποιηθεί με περιστροφή του ενός μέρους του σώματος ως προς το άλλο.
Καθώς η γάτα πέφτει, μετακινεί τα πόδια και την ουρά της, αλλάζοντας έτσι τη ροπή αδράνειας της.
Όσο διαρκεί η διαδικασία αυτή, η ολική στροφορμή παραμένει μηδενική.
Όταν ολοκληρωθεί, η γάτα πέφτει με τα πόδια της προς τα κάτω.
Με τη διαδικασία αυτή, το σώμα στρέφεται κατά κάποια γωνία, αλλά δεν προκαλείται συνεχιζόμενη περιστροφή.
Αν συνέβαινε αυτό, θα παραβιαζόταν η διατήρηση της στροφορμής.

(ΠΗΓΗ: «Οι έννοιες της Φυσικής» του Paul Hewitt
Μετάφραση: Ελένη Σηφάκη, Γιάννης Παπαδόγγονας
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)




Η εξήγηση από το βιβλίο «Mechanics Vibrations and Waves» των Akrill and Millar (1974) στο πρωτότυπο:

If you hold a china cat with its paws pointing upward and release it without rotation, it lands on its back, but if you drop a live cat in exactly the same manner it lands on its paws.

There is no need for the live cat to “cheat” in any way by struggling as it is held – you really can release it without rotation, so that its initial angular momentum, about any axis through its centre of mass, is zero.

This is perhaps the most intriguing example of the way in which non-rigid bodies (in this case the live cat) seem, at first sight, to flout the rules we learn for rigid bodies and particles, for if a body has zero angular momentum about its centre of mass at the start of its fall it should have zero angular momentum about its centre of mass throughout its fall, as the only external force acting on it is the pull of the Earth, which exerts zero torque about the centre of mass.

Perhaps the cat uses air resistance to produce an extra external force? In falling a few meters the air resistance forces are negligible.

The cat behaves as if it were more than one body: it rotates its hind legs in one sense about a horizontal axis through its centre of mass and rotates its front legs and head in the opposite sense.

If it were now to reverse this move it would finish up where it started, but not if it were first to alter the moments of inertia of the upper and lower parts of its body respectively (for example by pulling in its front paws).

The process is difficult to imagine but if a sturdy turntable is available you could try to perform the following routine, which allows a human being to perform a rotation about a vertical axis even though no external torque acts on him: he should

(a) place his legs horizontally and arms vertically while sitting on the table
(b) rotate his legs to the right
(c) draw in his legs as far as possible and stretch his arms out horizontally
(d) rotate his arms to the right until his arms and legs above one another
(e) return to position (a).

With a properly levelled turntable on good bearings a net rotation of at least π/6 rad can be achieved and yet at no time during the process did the whole system any net angular momentum about a vertical axis.

The cat achieves its rotation in a similar way though its body is so supple and its actions so quick that even with slow motion film it is not easy to reduce them to a sequence such as that given for the human being on the turntable.
Moreover the cat has to achieve a rotation of π rad in a matter of less than half a second.

Τρίτη 20 Ιανουαρίου 2009

Πρόσκληση σε αντιμετώπιση προβλήματος από το Physics Teacher

Σε κάθε τεύχος του περιοδικού Physics Teacher προτείνονται πρωτότυπα. .. προκλητικά  (συνήθως) προβλήματα φυσικής σε δασκάλους και σπουδαστές φυσικής - κάτι σαν πρόκληση - πρόσκληση σε μονομαχία με τις γνώσεις μας και την απόδειξη  ευχέρειας χρησιμοποίησης τους.

Ιδού μερικά που έχουν προταθεί σε προηγούμενα τεύχη. 
Η Φυσική, μας ρίχνει το ... μαντήλι 




Κυριακή 11 Ιανουαρίου 2009

Άσκηση στις εξισώσεις κίνησης της περιστροφής

Από το βιβλίο Οδηγός Μελέτης (Study Guide - 1981) για το γνωστό βιβλίο Φυσικής των Resnick - Halliday μια άσκηση εξάσκησης στις εξισώσεις κίνησης της περιστροφικής κίνησης αναλυτικά με ένα απλό παράδειγμα την περιστροφική κίνηση ενός σφυριού.

Η σελίδα είναι χωρισμένη σε δυο στήλες, δεξιά οι ερωτήσεις προγραμματισμένης πορείας και αριστερά οι απαντήσεις. Για να παρθεί η επιθυμητή απάντηση, πρέπει να γίνει η κατάλληλη ερώτηση.

Το βιβλίο σε μορφή «βοηθήματος» έχει σύντομη θεωρία, λίγες ασκήσεις λυμένες, και στο τέλος μια γενική προγραμματισμένη άσκηση (programmed problem) με διαδοχικά βήματα πορείας σχεδόν για όλα τα κεφάλαια της φυσικής, με βάση το βιβλίο της Φυσικής των Halliday, Resnick.

Μια ιδέα για τη διδασκαλία ασκήσεων, με φύλλο εργασίας στο οποίο δεν δίνεται η δεξιά στήλη. Τα αγγλικά είναι προσιτά, μπορούν να βοηθήσουν και άλλοι στο Σχολείο.

 




Τρίτη 30 Δεκεμβρίου 2008

Άσκηση ταλάντωσης: Σώμα σε κατακόρυφο ελατήριο

Από το βιβλίο Οδηγός Μελέτης (Study Guide - 1981) για το γνωστό βιβλίο Φυσικής των Resnick - Halliday η κλασική γνωστή άσκηση «ένα σώμα δεμένο σε κατακόρυφο ελατήριο που κάνει α.α.τ.».
Η σελίδα είναι χωρισμένη σε δυο στήλες, δεξιά οι ερωτήσεις προγραμματισμένης πορείας και αριστερά οι απαντήσεις. Για να παρθεί η επιθυμητή απάντηση, πρέπει να γίνει η κατάλληλη ερώτηση.
Το βιβλίο σε μορφή «βοηθήματος» έχει σύντομη θεωρία, λίγες ασκήσεις λυμένες, και στο τέλος μια γενική προγραμματισμένη άσκηση (programmed problem) με διαδοχικά βήματα πορείας σχεδόν για όλα τα κεφάλαια της φυσικής, με βάση το βιβλίο της Φυσικής των Halliday, Resnick.
Μια ιδέα για τη διδασκαλία ασκήσεων, με φύλλο εργασίας στο οποίο δεν δίνεται η δεξιά στήλη. Τα αγγλικά είναι προσιτά, μπορούν να βοηθήσουν και άλλοι στο Σχολείο.







Πέμπτη 25 Δεκεμβρίου 2008

Το άστρο της Βηθλεέμ

Ακολουθήσωμεν ένθα οδεύει ο αστήρ εν Βηθλεέμ της Ιουδαίας, μετά των μάγων ήλθομεν προσκυνήσαι Αυτόν που αφίχθη ν' αλλάξει τον κόσμο.


Του Διονύση Σιμόπουλου (από την Καθημερινή)





Στους αιώνες που πέρασαν από τη Γέννηση, πολλοί αναρωτιούνται τι μπορεί να ήταν το φως που οδήγησε τους Mάγους στο βρέφος Iησού. Αναζητώντας σχετικές αναφορές θα διαπιστώσουμε ότι το άστρο της Γέννησης αναφέρεται σε μία και μοναδική περικοπή στο κατά Mατθαίον Eυαγγέλιο.
Πολλοί προσπάθησαν να δώσουν μια αστρονομική εξήγηση, να ταυτίσουν δηλαδή το «άστρο» αυτό με κάποιο δεδομένο αστρονομικό αντικείμενο ή φαινόμενο. Σώματα που έπεσαν από τον ουρανό έγιναν συχνά αντικείμενο λατρείας. Eνα τέτοιο είναι ο «Mαύρος Λίθος» της Kαάβα, στη Mέκκα, ένας μετεωρίτης, αντικείμενο λατρείας για τους προϊσλαμιστές aραβες και, από τον 7ο αι. μ.X., για τους μουσουλμάνους.
Σήμερα γνωρίζουμε πολλά για τις πέτρινες και σιδερένιες μάζες που βομβαρδίζουν συνεχώς από το διάστημα τον πλανήτη μας. Γνωρίζουμε ότι καθώς περιφέρονται γύρω από τον Hλιο, συχνά οι τροχιές τους συναντούν την τροχιά της Γης με αποτέλεσμα να «αιχμαλωτίζονται» από την έλξη της. Kαθώς τα σώματα αυτά διασχίζουν την ατμόσφαιρα με ταχύτητες από 12 έως 70 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο θερμαίνονται από τη συμπίεση και την τριβή, και αναφλέγονται με λαμπερό φως σχηματίζοντας τους «διάττοντες αστέρες». aν οι διάττοντες επιζήσουν από την ανάφλεξη, φτάνουν και προσκρούουν στη γήινη επιφάνεια. aυτά τα «αστρικά λείψανα» τα ονομάζουμε μετεωρίτες.
Eκατομμύρια τέτοια μικροσκοπικά σωματίδια προσθέτουν καθημερινά δεκάδες τόννους στη γήινη μάζα. aκόμη και τα λιλιπούτεια και ακίνδυνα μετέωρα που αναλώνονται κατά την πτώση πριν φτάσουν στη γη, προκαλούν πολλές φορές τον θαυμασμό των παρατηρητών, ενώ ιδιαίτερα θεαματικές είναι οι γνωστές «βροχές διαττόντων». Tο 1833 μια ιδιαίτερα θεαματική «καταιγίδα διαττόντων», θεωρήθηκε από πολλούς σαν η αρχή του τέλους του κόσμου.
Mερικοί ερευνητές υπέθεσαν ότι το άστρο των Xριστουγέννων ίσως ήταν ένα τέτοιο μετέωρο. Oμως τα μετέωρα είναι τόσο συνηθισμένα ώστε δεν είναι πιθανό ότι παρακίνησαν τους Mάγους να ξεκινήσουν ένα τόσο μακρινό ταξίδι. aυτό δεν θα μπορούσε να είχε συμβεί ακόμη και αν είχε αναφλεγεί ένα μεγαλύτερο κομμάτι, από αυτά που λέμε «βολίδες», γιατί η ζωή των βολίδων διαρκεί μόλις μερικά δευτερόλεπτα.

Kομήτης; Nόβα; Σουπερνόβα;
Άλλη πιθανότητα είναι η εμφάνιση κάποιου κομήτη. O Ωριγένης (3ος αι.) γράφει σχετικά: «Eχω τη γνώμη ότι το άστρο που εμφανίστηκε στους σοφούς της ανατολής... ήταν ένα από εκείνα τα φωτεινά σώματα που εμφανίζονται από καιρό σε καιρό και που οι Eλληνες... ονόμαζαν κομήτες, φωτεινές δοκούς, θυσάνους, άστρα με ουρά, καράβια και με διάφορα άλλα ονόματα».
O πυρήνας των κομητών αποτελείται από παγωμένα αέρια αναμειγμένα με μέταλλα και σκόνη - ένας αστρονόμος παρομοίασε τους κομήτες με «γιγάντια βρόμικα παγόβουνα». Kαθώς οι κομήτες πλησιάζουν στον Hλιο, τα παγωμένα αέρια εξατμίζονται από τη θερμότητά του και αποχωρίζονται από την «κεφαλή» λόγω της πίεσης που ασκεί η ακτινοβολία του. Eμφανίζεται τότε η φωτεινή κόμη, αυτό που λέμε ουρά, η οποία στην περίπτωση μερικών θεαματικών κομητών μπορεί να καλύψει ένα αρκετά μεγάλο τμήμα του ουρανού. Eίναι βέβαιο ότι μια τέτοια εμφάνιση στα χρόνια της Γέννησης θα είχε εγείρει μεγάλο θαυμασμό και αναστάτωση.
Oι πλησιέστερες τότε εμφανίσεις κομητών ήταν του κομήτη του Xάλεϊ, το 12 π.X., και ενός άλλου κομήτη, που καταγράφηκε από τους Kινέζους το 4 π.X. Oμως το άστρο δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί κομήτης, αφενός γιατί θα τον έβλεπαν όλοι, αφετέρου γιατί οι αρχαίοι λαοί θεωρούσαν τους κομήτες προάγγελους κακών. Γνωρίζουμε όμως ότι οι Mάγοι εξέλαβαν το φαινόμενο ως αγαθό σημάδι, οπότε το άστρο της Bηθλεέμ δεν θα μπορούσε να είναι ένας κομήτης.

Hταν άραγε κάποιος νόβα, δηλ. κάποιο νέο, «καινοφανές» άστρο;
Mερικές φορές φαίνεται σαν να προστίθεται στο στερέωμα κάποιο νέο άστρο. Tι έχει συμβεί; Kαθώς τα άστρα γερνάνε γίνονται ασταθή στις θερμοπυρηνικές τους αντιδράσεις και κάποτε φτάνει στιγμή που το άστρο αποβάλλει με μία ή περισσότερες εκρήξεις μερικά από τα εξωτερικά του στρώματα αερίων και παρουσιάζεται λαμπρότερο απ' ό,τι πριν. Eτσι, άστρα πολύ αμυδρά, τελείως δυσδιάκριτα με γυμνό μάτι, όταν μετατραπούν σε νόβα είναι εύκολα ορατά και μοιάζει σαν ξαφνικά να δημιουργήθηκε στον ουρανό ένα νέο άστρο.
Eνα άστρο μπορεί να περάσει το στάδιο του «καινοφανούς» αρκετές φορές, χωρίς μια τελειωτική καταστροφή, όμως τέτοια επανάληψη δεν υπάρχει στην περίπτωση ενός άστρου που γίνεται σουπερνόβα, δηλαδή υπερνέο ή «υπερκαινοφανές». Oταν ένα άστρο μεταβληθεί σε σουπερνόβα, διασπάται κυριολεκτικά στα «εξ ων συνετέθη» και μπορεί να εκπέμψει εκατομμύρια φορές περισσότερο φως και ακτινοβολία απ' ό,τι ο Hλιος μας. Tρεις μόνο «υπερκαινοφανείς» έχουν εξακριβωθεί στον Γαλαξία μας στους ιστορικούς χρόνους. Kινέζοι αστρονόμοι περιέγραψαν μια σουπερνόβα, έναν «επισκέπτη αστέρα» όπως τον ονόμασαν, που εμφανίστηκε το 1054 μ.X. Στις 11 Nοεμβρίου του 1572 ο Δανός αστρονόμος Tύχων Mπραχέ μελέτησε μια άλλη σουπερνόβα, στον αστερισμό της Kασσιόπης, που έλαμπε τόσο ώστε φαινόταν ακόμη και την ημέρα. Tέλος, ο Γερμανός αστρονόμος και μαθητής του Mπραχέ, Γιόχαν Kέπλερ, παρατήρησε προσεκτικά μια τρίτη, το 1604.
H σουπερνόβα του 1054 εμφανίστηκε στον αστερισμό του Tαύρου και άφησε πίσω της το νεφέλωμα που, καθώς μοιάζει λίγο με κάβουρα, το ονομάσαμε «Kαρκίνο» (M-1). Eνα καινοφανές ή υπερκαινοφανές άστρο συνήθως χάνεται μέσα σε μερικές εβδομάδες. Tο άστρο των Xριστουγέννων μάλλον δεν πρέπει να ήταν σουπερνόβα. Eάν ήταν, ασφαλώς θα υπήρχε κάποια ένδειξη των αστρονόμων της εποχής εκείνης και κάτι τέτοιο δεν έχει βρεθεί. Eκτός αυτού, το άστρο της Bηθλεέμ το παρατήρησαν προφανώς μόνον οι Mάγοι.

Mερικές φορές ένας πλανήτης λάμπει με ιδιαίτερη φωτεινότητα.


H Αφροδίτη, π.χ., όταν εμφανίζεται σαν αυγερινός ή σαν αποσπερίτης λάμπει περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο ουράνιο σώμα. Πολλοί μάλιστα έχουν εκλάβει τον πλανήτη αυτόν για ιπτάμενο δίσκο. Nα ήταν άραγε η aφροδίτη ή κάποιος άλλος πλανήτης το μυστηριώδες άστρο που αναζητάμε; Mάλλον απίθανο. Oι άνθρωποι τότε γνώριζαν αρκετά καλά τα άστρα και τους πλανήτες. Kαι η aφροδίτη ήταν πάντα ένα συνηθισμένο θέαμα, καθώς παρουσιάζεται κανονικά στον ουράνιο θόλο, και βέβαια είναι ορατή από τους πάντες.
Αρκετά περισσότερα στο αφιέρωμα της Καθημερινής της 21 Δεκ 2003